Επισημάνσεις για τους  έξι τύπους προσωπικότητας του John Holland

Θεόδωρος Κατσανέβας

Η θεωρία των έξι τύπων προσωπικότητας του John Holland, έχει επικρατήσει ως η πλέον έγκυρη και αποτελεσματική μέθοδος διερεύνησης των επαγγελματικών ενδιαφερόντων και κλίσεων και αποτελεί διεθνώς το κυρίαρχο μέσο των σύγχρονων τεστ συμβουλευτικής-επαγγελματικού προσανατολισμού [1] , όπως επίσης παρατηρείται και σε άλλες παρόμοιες περιπτώσεις. Στα πλαίσια των σύγχρονων οικονομικών μετεξελίξεων, ορισμένοι τύποι του Holland, επιβάλλεται να αναθεωρηθούν μερικώς, χωρίς βεβαίως να αλλοιωθεί η βάση του κεντρικού σκεπτικού της. Η ανάγκη οριακών διαφοροποιήσεων έχει επισημανθεί άλλωστε πρόσφατα και από τον ίδιο τον μοναδικό αυτό επιστήμονα, δάσκαλο και πατέρα του κλάδου,που συνεχίζει σε ώριμη ηλικία να ασχολείται με το σπουδαίο πνευματικό του παιδί[2].


[1] Στην ελληνική γλώσσα στην περίπτωση ορισμένων τύπων, υιοθετούμε μερικώς διαφορετική ονομασία από την ακριβή μετάφραση των τύπων του Holland (πρακτικός,ερευνητικός,καλλιτεχνικός,κοινωνικός,επιχειρηματικ,ός,οργανωτικός-συμβατικός),που στην αγγλική είναι realistic, investigative, artistic, social, entrepreneurial,conventional. Σχετικά με την περιώνυμη θεωρία του John Holland, βλ. μεταξύ άλλων, Holland, J. (1959). A theory of vocational choice. Journal of Counseling Psychology, v.6, pp. 35-45. Holland, J. (1973). Making vocational choices: A theory of career. Prentice Hall. Holland, J. (1992, 1997). Making vocational choices: A theory of vocational personalities and work environments. Psychological Assessment Resources. Holland,J. (1997). Dictionary of Holland’s occupational codes. Psychological Assessment Resources. Κάντας, Α. (2004). Ψυχολογική διάγνωση των επαγγελματικών ενδιαφερόντων, κλίσεων και ικανοτήτων στο συλλογικό τόμο με επιμέλεια Κασσωτάκη, Μ. (2004). Συμβουλευτική και επαγγελματικός προσανατολισμός. Τυπωθήτω. Κατσανέβας, Θ. (2002 και 2004). Επαγγέλματα του μέλλοντος. Πατάκης. κεφ.28. Επίσης, βλ. και ιστοσελίδες: www.carerekey.org, www.careergatest.com, www.keirsy.com, www.eric.ed.gov, www.self-directedsearch.com, www.career.vt.edu, www.pharmahorizons.com, www.careertypes.com, www.careerplanner.com, www.jobstar.org, www.springerlink.com.

[2] Ο μεγάλος αυτός Πανεπιστημιακός δάσκαλος, με το ανήσυχο πνεύμα του ερευνητή και τη σεμνότητα που τον διακρίνει, γράφει στoν πρόλογο της τελευταίας έκδοσης του κλασσικού του βιβλίου (1997). Making vocational choices: A theory of vocational personalities and woek environments. Psychological Assesment Resource: “this book is my sixth attempt to create a more satisfactory theory of career. I never seem to get it right”.

Στην περίπτωση δύο τουλάχιστον τύπων, του ερευνητικού και του κοινωνικού, εκτιμάται ότι πρέπει να υπάρξουν παρεμβάσεις και να διαιρεθούν σε δύο υποομάδες ή να διασπαστούν σε δύο επιπλέον κατηγορίες, έτσι ώστε οι έξι τύποι να μετατραπούν σε οκτώ. Κι αυτό γιατί στην πολυπλοκότητα της σύγχρονης εποχής, σε αντίθεση με το παρελθόν, οι ερευνητικές δεξιότητες που αφορούν θετικές κατευθύνσεις, όπως τα μαθηματικά, η μηχανολογία, η τεχνολογία, η χημεία, η βιολογία, η φαρμακευτική, η ιατρική, διαφέρουν σημαντικά από τις ερευνητικές δεξιότητες που αφορούν γλωσσικού-φιλολογικού τύπου δεξιότητες οι οποίες συμπλέουν με επαγγέλματα όπως του φιλόλογου, του γλωσσολόγου, του λαογράφου, του ιστορικού, κλπ.

Επιπλέον, στον κοινωνικό τύπο, οι δεξιότητες που αφορούν ένα κοινωνικό-επικοινωνιακό άτομο που το χαρακτηρίζει η διάθεση επικοινωνίας με ενστικτώδη σκοπό την είσπραξη και κάποιου θεμιτού ανταποδοτικού οφέλους, όπως είναι το στέλεχος δημοσίων σχέσεων, ο ασφαλιστής, ο ξεναγός, κλπ., διαφέρουν από τις δεξιότητες ενός επίσης κοινωνικού ατόμου, με κύριο κίνητρό του τη διάθεση κοινωνικής προσφοράς, όπως χαρακτηρίζει, ή πρέπει να χαρακτηρίζει το επάγγελμα του κοινωνικού λειτουργού, του συμβούλου Σ-ΕΠ, (ή του λειτουργού ανάπτυξης σταδιοδρομίας, κλπ.

Επίσης, στην περίπτωση του καλλιτεχνικού τύπου, θα μπορούσαν να υπάρξουν επιμέρους υποομάδες ανάλογα με τις επιμέρους καλλιτεχνικές κλίσεις του κάθε ατόμου και ειδικότερα τη μουσική, το θέατρο, τη ζωγραφική, τη γλυπτική, τη διακοσμητική. Επειδή όμως, ο καλλιτεχνικός τύπος έχει βασικά ενιαία χαρακτηριστικά προσωπικότητας, είναι ίσως προτιμότερο να διατηρηθεί η ενότητά του με την επισήμανση σχετικά με τις υποομάδες του.

Τα περισσότερα άτομα είναι συνήθως πολυσύνθετοι χαρακτήρες που εμπεριέχουν στοιχεία από τους διάφορους τύπους προσωπικότητας με περισσότερες ή μικρότερες αναλογίες από τον καθένα. Για το λόγο αυτό, η μονοδιάστατη ταξινόμηση των επιμέρους επαγγελμάτων στους έξι ή και στους οκτώ τύπους της ταξινόμησης Holland, δεν είναι πάντοτε ευχερής και παρουσιάζει εγγενείς δυσχέρειες στην κατασκευή σύγχρονων αυτοματοποιημένων τεστ επαγγελματικών ενδιαφερόντων. Η κατανομή ορισμένων ειδικά επαγγελμάτων στους τύπους του Holland, λόγω και του μικρού αριθμού τους (έξι ή και οκτώ), γίνεται με βάση κατά προσέγγιση εκτιμήσεις του βαθμού της ταύτισής του με τον συγκεκριμένο τύπο.

Ορισμένα επαγγέλματα όπως ο κηπουρός ή ο γυμναστής λχ., εντάσσονται σε μεγάλο βαθμό, σε ποσοστό άνω του 60% στον πρακτικό τύπο και κατά συνέπεια δεν υπάρχει μεγάλο ποσοστό σφάλματος ως προς την εξαγωγή των συμπερασμάτων του τεστ. Άλλα επαγγέλματα όμως, όπως λχ. ο αρχιτέκτονας ταυτίζονται με έναν τύπο τον πρακτικό κατά περίπου 60% και κατά το υπόλοιπο ποσοστό με τον καλλιτεχνικό τύπο. Για την επίλυση του προβλήματος αυτού και με δεδομένο τις μεταβαλλόμενες συνθήκες του περιεχομένου των επαγγελμάτων, για ορισμένα απ’ αυτά που εμφανίζουν μεικτή ταύτιση με τουλάχιστον δύο τύπους προσωπικότητας, έχουμε ορίσει την αναλογία 60-40, όσον αφορά το βαθμό ταύτισής τους με τον πρώτο τύπο (60) και (40) για το δεύτερο τύπο και οι επισημάνσεις αυτές σημειώνονται όπου χρειάζεται. Πιο κάτω παραθέτουμε τη αναθεωρημένη αυτή προσέγγιση και την υποβάλλουμε σε δημόσια συζήτηση. Στον πίνακα που συνοδεύει το παρών κείμενο, παρουσιάζεται η ταξινόμηση ορισμένων επαγγελμάτων στους οκτώ αναθεωρημένους τύπους του Holland, με τη συνοδευτική επισήμανση των ποσοστών ταύτισής τους κατά 60-40%, σύμφωνα με το ως άνω σκεπτικό.

1. Πρακτικός-Ρεαλιστικός (Realistic)

Στον τύπο αυτό υπάγονται όσοι έχουν μηχανολογικές, τεχνικές κα χειρωνακτικές ικανότητες, χειρίζονται με επιδεξιότητα εργαλεία, μηχανικά συστήματα και ηλεκτρονικό εξοπλισμό με βάση το υλισμικό (hardware) και συνήθως στρέφονται σε επαγγέλματα κυρίως τεχνικού ή χειρονακτικού χαρακτήρα. Το υπερκείμενο εργασιακό περιβάλλον τούς προσανατολίζει σε εργασίες με πρακτικό, μηχανολογικό και συχνά υπαίθριο προσανατολισμό με  άμεσα ορατό αποτέλεσμα, καθώς και στην ανάπτυξη παραδοσιακών αξιών. Ενδεικτικά επαγγέλματα που συνδέονται ολικώς ή μερικώς με τον τύπο αυτό, είναι μεταξύ άλλων τα ακόλουθα: γεωλόγος, γεωπόνος, κηπουρός, κτηνοτρόφος, περιβαλλοντολόγος (60),πολιτικός μηχανικός, μηχανολόγος μηχανικός (60), τοπογράφος (60),ναυπηγός (60), ξυλουργός (60) πλοίαρχος πιλότος, επαγγελματίας οδηγός, γυμναστής, προπονητής αθλήματος, κλπ.

2.Ερευνητικός ( Investigative)

2.1 Ερευνητικός γλωσσικής κατεύθυνσης ( Investigative-Linguistic direction)

Στον τύπο αυτό υπάγονται άτομα με θεωρητική σκέψη που έχουν γλωσσικές δεξιότητες και κλίση σε θεωρητικές σπουδές και συναφή επαγγέλματα όπως η φιλολογία, η παιδαγωγική, η κοινωνιολογία, οι πολιτικές επιστήμες, η ιστορία, η αρχαιολογία, η ανθρωπολογία, τα νομικά και η δημοσιογραφία. και ως ένα βαθμό η κοινωνική οικονομική. Το υπερκείμενο εργασιακό περιβάλλον τους προσανατολίζει σε εργασίες με θεωρητικό και ερευνητικό ενδιαφέρον που σχετίζεται κυρίως με τους ως άνω τομείς, με περιορισμένες συνήθως πρακτικές εφαρμογές.. Ενδεικτικά επαγγέλματα που συνδέονται, ολικώς ή μερικώς με τον τύπο αυτό είναι, μεταξύ άλλων, τα ακόλουθα: αρχαιολόγος, ιστορικός, νομικός (60), δικηγόρος, δημοσιογράφος (60), κοινωνιολόγος (60), ανθρωπολόγος, διεθνολόγος, λαογράφος.

2.2 Ερευνητικός θετικής κατεύθυνσης (Investigative -Positive direction)

Στον τύπο αυτό υπάγονται άτομα κυρίως με μεθοδική, συγκροτημένη, ευρηματική και δημιουργική σκέψη, με ιδιαίτερη κλίση στις θετικές επιστήμες, τα μαθηματικά, τη φυσική, τη βιοχημεία και την έρευνα. Το υπερκείμενο εργασιακό περιβάλλον τούς οδηγεί σε δραστηριότητες που συνεπάγονται τη συστηματική και δημιουργική έρευνα, την κατανόηση και τον έλεγχο των φυσικών, μαθηματικών, βιολογικών, τεχνολογικών φαινομένων. Ενδεικτικά επαγγέλματα: φυσικός, μαθηματικός, χημικός, βιολόγος, πληροφορικός λογισμικού, οικονομολόγος-πληροφορικός (60), μηχανολόγος-ερευνητής(60), τεχνολόγος ελέγχου ποιότητας (60), γιατρός (60).

3.Καλλιτεχνικός ( Artistic)

Στην κατηγορία αυτή υπάγονται άτομα που ενδιαφέρονται για καλλιτεχνικά επαγγέλματα και προσανατολίζονται σε ελεύθερες, αφηρημένες και μη συστηματικές δραστηριότητες. Το υπερκείμενο εργασιακό περιβάλλον τούς ενθαρρύνει να θεωρούν τους εαυτούς τους αντικομφορμιστές και ανεξάρτητους χαρακτήρες. Είναι πολύπλοκες προσωπικότητες, χωρίς τάξη, συναισθηματικοί, ιδεολόγοι, ευφάνταστοι, παρορμητικοί, ευαίσθητοι. Όπως αναφέρθηκε και πιο πάνω, ο καλλιτεχνικός τύπος μπορεί να αναλυθεί σε υποομάδες ανάλογα με την κατεύθυνση των επιμέρους κλίσεων των διάφορων ατόμων και συγκεκριμένα, όσον αφορά τη μουσική, το θέατρο, το χορό, τη ζωγραφική, τη γλυπτική, τη διακοσμητική. Ενδεικτικά επαγγέλματα: που εντάσσονται εδώ είναι :

ζωγράφος, γλύπτης, ηθοποιός, ψυχαγωγός (60),σκηνοθέτης, σκηνογράφος,μουσικός,

χορευτής-χορογράφος, τεχνικός μουσικών οργάνων, (60),τεχνολόγος γραφικών τεχνών (60), αργυροτεχνίτης (60), κεραμίστας-αγγειοπλάστης (60), αρχιτέκτονας (60), διακοσμητής, σχεδιαστής μόδας, γραφίστας, διαφημιστής δημιουργικού (60).

4.Κοινωνικός ( Social)

4,1 Κοινωνικός – Εξωστρεφής ( Social-Extrovert)

Στον τύπο αυτό υπάγονται άτομα με επικοινωνιακά χαρίσματα, με εξωστρεφή και κοινωνικό χαρακτήρα που τους ταιριάζουν επαγγέλματα δημοσίων σχέσεων, επικοινωνίας, προώθησης πωλήσεων. Το υπερκείμενο εργασιακό  περιβάλλον τους προσανατολίζει σε παρόμοιους τομείς, όπου μπορούν να αναπτύξουν την ιδιαιτερότητα της προσωπικότητάς τους. Είναι άτομα που τους ενδιαφέρει να συναναστρέφονται άλλους ανθρώπους και συνήθως αποδίδουν ικανοποιητικά σε συλλογικές προσπάθειες. Ενδεικτικά επαγγέλματα: Οικονομολόγος πωλήσεων (marketing, 60), έμπορος (60), ασφαλιστής (60), στέλεχος δημοσίων σχέσεων, πωλητής (60), διαφημιστής πωλήσεων (60), στέλεχος τουρισμού, ειδικός τουριστικών γραφείων, στέλεχος ξενοδοχείων, ξεναγός, στέλεχος επικοινωνίας.

4,2 Κοινωνικός-Αλληλέγγυος ( Social-Solidarity)

Όσοι υπάγονται στην κατηγορία αυτή είναι κοινωνικοί, συναισθηματικοί, φιλικοί, συνεργάσιμοι, ευγενείς, υπεύθυνοι και κυρίως αλληλέγγυοι προς τρίτους. Παρέχουν τη συνδρομή τους σε όσους τη χρειάζονται και οδηγούνται σε δραστηριότητες που συνεπάγονται θεραπευτική, ψυχολογική, συμβουλευτική, προνοιακή, ή φιλανθρωπική στήριξη. Το υπερκείμενο αντίστοιχο εργασιακό περιβάλλον τούς οδηγεί στο να αναπτύσσουν δεξιότητες αλληλεγγύης, κατανόησης και συνεργασίας. Ενδεικτικά επαγγέλματα:εκπαιδευτικός(60), ψυχολόγος(60), κοινωνικός λειτουργός, νοσηλευτής (60), φυσικοθεραπευτής (60), ειδικός ΑΜΕΑ, ιερέας (60), σύμβουλος Σ-ΕΠ (60).

5.Επιχειρηματικός-Ηγετικός ( Enterprising)

Στον τύπο αυτό υπάγονται άτομα που διαθέτουν ηγετικές ικανότητες, είναι φιλόδοξοι, ριψοκίνδυνοι, δυναμικοί, επιθετικοί κυριαρχικοί, ενεργητικοί, κοινωνικοί, αισιόδοξοι, αποφασιστικοί και δημιουργικοί. Το υπερκείμενο επιχειρηματικό εργασιακό περιβάλλον τούς οδηγεί στην ανάπτυξη ηγετικών και επιχειρηματικών δραστηριοτήτων, στην καλλιέργεια μεθόδων πειθούς και χειραγώγησης τρίτων και τους κάνει να θεωρούν τους εαυτούς τους δημοφιλείς, γεμάτους αυτοπεποίθηση, ενώ κρίνουν τον κόσμο απλοϊκά και συμβατικά με βάση το κοινωνικό κύρος και την εξουσία. Ενδεικτικά επαγγέλματα: διευθυντικό στέλεχος (60),οικονομολόγος διοίκησης (διοίκηση επιχειρήσεων, 60),οικονομολόγος-μηνανολόγος (60), στέλεχος επιχειρήσεων(60), πολιτικός (60), δημοσιογράφος-αρθρογράφος (60).

6.Συμβατικός-Οργανωτικός ( Conventional)

Τα άτομα που υπάγονται στον τύπο αυτό προσανατολίζονται σε δραστηριότητες που χαρακτηρίζονται από τάξη, ακρίβεια, οργανωτικότητα και μεθοδικότητα. Το υπερκείμενο εργασιακό αντίστοιχο περιβάλλον τούς οδηγεί σε καθιερωμένες επαναλαμβανόμενες εργασίες που απαιτούν υπολογιστικές, λογιστικές, υπαλληλικές και επιχειρηματικές ικανότητες. Αποδέχονται τις καθιερωμένες αξίες, το συμβατικό τρόπο ζωής και την υφιστάμενη ιεραρχία εξουσίας, είναι αφοσιωμένοι, ευσυνείδητοι, ευσυνείδητοι και διαθέτουν το αίσθημα της οικονομίας. Ενδεικτικά επαγγέλματα: Φοροτεχνικός, στρατιωτικός (60), αστυνομικός (60), βιβλιοθηκονόμος, φύλακας, στέλεχος ασφαλείας (60).

Ένα σύντομο τελικό σχόλιο

Στη σύγχρονη εποχή της πολυπλοκότητας και της ταχύτητας με την οποία μεταλλάσσονται τα διάφορα επαγγέλματα, διαφαίνεται η ανάγκη δημιουργίας περισσότερο αναλυτικών, διαρκώς αναθεωρούμενων, πολυσύνθετων ταξινομήσεων και αναπροσαρμογής των επαγγελμάτων στα οποία γίνεται σχετική αναφορά, με βάση πολυσύνθετα ψυχομετρικά, οικονομικά, εκπαιδευτικά και μεταβαλλόμενα γενικότερα δεδομένα και να είναι δεκτική δυναμικών αλλαγών και παρεμβάσεων, στα πλαίσια και των ραγδαίων αντίστοιχων μετεξελίξεων στον κόσμο της εργασίας και των επαγγελμάτων. Ευνόητο είναι ότι οι παραπάνω υποθέσεις συμπληρώνουν απλώς και σε καμιά περίπτωση δεν υποκαθιστούν τη στέρεα βάση της τυπολογίας Holland όσον αφορά το θεσμό της συμβουλευτικής για την ανάπτυξη της σταδιοδρομίας και των κυρίαρχων τεστ επαγγελματικών ενδιαφερόντων, κλίσεων και προτιμήσεων που υπηρετούν τους σκοπούς της.