Ο όρος επαγγελματικός προσανατολισμός που έχει κυριαρχήσει στην Ελλάδα ως πλέον αντιπροσωπευτικός του ομώνυμου θεσμού, προέρχεται από την παλαιότερα κυρίαρχη στη χώρα μας γαλλική σχολή σκέψης. (orientation professionnelle). Η πλέον απλή προσέγγιση του θεσμού είναι αυτή που υποδηλώνει και η σχετική ετυμολογία, ότι δηλ. επικεντρώνεται στον προσανατολισμό ενός ή πολλών ατόμων στην επιλογή των κατάλληλων επαγγελμάτων και σταδιοδρομίας. Αν και δεν υπάρχουν κοινώς αποδεκτοί ορισμοί του, ο επαγγελματικός προσανατολισμός (Ε.Π). μπορεί να οριστεί ως «το σύνολο των διαδικασιών και ενεργειών που προσανατολίζουν ένα άτομο σε ορισμένα επαγγέλματα και στην όλη επαγγελματική του σταδιοδρομία». Σύμφωνα και με σχετική νομοθετική ρύθμιση, ο Ε.Π. ορίζεται ως «η διαδικασία ενημέρωσης, διερεύνησης και προετοιμασίας που βοηθά το άτομο να επιλέξει το ρόλο του στην παραγωγική διαδικασία, σύμφωνα με τα ιδιαίτερα ενδιαφέροντα και τις ικανότητές του»[2].Ένας ευρύτερα καθιερωμένος ορισμός αναφέρει ότι «ο Ε.Π. είναι η διαδικασία υποβοήθησης της επαγγελματικής ανάπτυξης του ατόμου με στόχο να γίνει αυτό ικανό να επιλέξει μόνο του τις επαγγελματικές του κατευθύνσεις»[3].

Διεθνώς κατά την τρέχουσα περίοδο, περισσότερο διαδεδομένος είναι ο όρος καθοδήγηση σταδιοδρομίας, ή οδηγητική σταδιοδρομίας (career guidance) και κατά δεύτερο λόγο, ο όρος συμβουλευτική σταδιοδρομίας (career counseling)[4]. Η συμβουλευτική σταδιοδρομίας ή επαγγελματική συμβουλευτική, ορίζεται ως «η διαδικασία υποβοήθησης του ατόμου να αναπτυχθεί επαγγελματικά και να αντιμετωπίσει προβλήματα ή δυσκολίες σχετικές με την επιλογή επαγγέλματος και την ένταξή του στην αγορά εργασίας»[5]. Παρόμοια ερμηνεία δίνεται και στον όρο «επαγγελματική συμβουλευτική», αν και το επάγγελμα δεν ταυτίζεται απόλυτα με τη σταδιοδρομία, όπως θα δούμε αναλυτικότερα και πιο κάτω. Η έμφαση που δίνεται στον ως άνω ορισμό, αφορά στη διαδικασία με την οποία ένα άτομο αποκτά αυτογνωσία και επιλέγει το επάγγελμα ή τα επαγγέλματα που θα ασκήσει, μέσα από συζήτηση, διαβούλευση και δια-συμβουλευτική ανταλλαγή σκέψεων και απόψεων με το σύμβουλο σταδιοδρομίας[6].

H «συμβουλευτική (counseling) είναι η επιστημονική βοήθεια και στήριξη που δίνεται στα άτομα, με βάση συγκεκριμένη μεθοδολογία, έτσι ώστε να προσδιορίζουν και να επιτυγχάνουν τους προσωπικούς και επαγγελματικούς τους στόχους»[7]. Σύμφωνα και με αδημοσίευτη μελέτη του Εθνικού Κέντρου Επαγγελματικού Προσανατολισμού[8], ή συμβουλευτική καριέρας «υποδηλώνει συνολικά τη συμβουλευτική παρέμβαση, η οποία στοχεύει στη στήριξη ενός ατόμου, προκειμένου να διευκολυνθεί η επαγγελματική του ανάπτυξη και ο γενικότερος σχεδιασμός της ζωής του». Σε περιορισμένη έκταση, αντί του όρου συμβουλευτική σταδιοδρομίας έχει χρησιμοποιηθεί ο όρος «επαγγελματική συμβουλευτική»[9]. Η «καθοδήγηση σταδιοδρομίας ή οδηγητική σταδιοδρομίας»[10] (career guidance), που ως ορολογία χρησιμοποιείται ευρύτερα διεθνώς, σηματοδοτεί «τη διαδικασία παροχής συμβουλών και οδηγιών για τον προσανατολισμό σταδιοδρομίας ενός ατόμου». Στη χώρα μας, ο όρος οδηγητική σταδιοδρομίας χρησιμοποιήθηκε αρχικά κυρίως στη ΣΕΛΕΤΕ (σημερινή ΑΣΠΑΙΤΕ)[11], για να αποδώσει τον ευρέως χρησιμοποιούμενο και σήμερα αντίστοιχο αγγλοσαξωνικό όρο (career guidance), ο οποίος εμπεριέχει ως έννοια και πρακτική, περισσότερο κατευθυντικό παρά συμβουλευτικό χαρακτήρα.

Ο «σχολικός επαγγελματικός προσανατολισμός» η «αγωγή σταδιοδρομίας», η «επαγγελματική αγωγή», η «επαγγελματική διαπαιδαγώγηση», η «επαγγελματική-εκπαιδευτική καθοδήγηση» είναι συναφείς έννοιες με διαφορετική έμφαση σε επιμέρους πλευρές του θέματος που επικεντρώνονται στους μαθητές της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης[12]. Από την ηλικία δηλαδή των 14 ετών και πάνω, από την εποχή της εφηβείας που κάθε άνθρωπος αρχίζει να αντιλαμβάνεται καλύτερα τον εαυτό του και τον κόσμο γύρω του και αρχίζει να προσανατολίζεται για το εργασιακό του μέλλον. Η συμβουλευτική ή οδηγητική σταδιοδρομίας, ως έννοιες χρησιμοποιούνται για όλες τις ηλικίες, μπορεί δηλαδή να αφορούν έφηβους που επιλέγουν σπουδές και επαγγέλματα για πρώτη φορά, ενήλικες που επαναπροσδιορίζουν την επαγγελματική τους σταδιοδρομία, άνεργους, ή εργαζόμενους, ειδικές κατηγορίες του πληθυσμού, μετανάστες, ΑΜΕΑ, κοινωνικά αποκλεισμένους κλπ. Η «συμβουλευτική εργασίας» ή η «συμβουλευτική εύρεσης εργασίας» ή η «συμβουλευτική για την απασχόληση», αφορά κατ’ εξοχήν τους εργαζόμενους και μπορεί να εμπεριέχει ευρύτερη συμβουλευτική για την καριέρα και την επαγγελματική ανάπτυξη ενός ατόμου μέσα στο χώρο εργασίας του ή στην περίπτωση που είναι άνεργος.

Σε ορισμένες χώρες και ιδιάιτερα στις ΗΠΑ χρησιμοποιείται και ο όρος «επαγγελματική υποστήριξη», που αποτελεί μια ευρεία ερμηνεία του όρου career coaching, η οποία υποδηλώνει την υποστήριξη ή συμπαράσταση που προσφέρεται σε ένα εργαζόμενο για την καλύτερη δυνατή εξέλιξη της σταδιοδρομίας του. Πλέον σύγχρονη έννοια υποστηρίζεται ότι είναι η «συμβουλευτική ανάπτυξη σταδιοδρομίας που  υποδηλώνει τη δια βίου συμβουλευτική- προσανατολισμό και επαναπροσανατολισμό ενός ατόμου, στα πλαίσια των συνεχών και ραγδαίων μετεξελίξεων της σύγχρονης αγοράς εργασίας».

Μια ιδιαίτερα αποδεκτή ονομασία, σύμφωνα και με τις προτάσεις των εμπειρογνωμόνων του ΕΚΕΠ, ( Εθνικό Κέντρο Επαγγελματικού Προσανατολισμού που έχει συγχωνευθεί με τον ΕΟΠΠΕΠ, Εθνικός Οργανισμός Πιστοποίησης Προσόντων και Επαγγελματικού προσανατολισμού), φαίνεται πως είναι ο όρος «συμβουλευτική και επαγγελματικός προσανατολισμός». Παραπλήσια ορολογία έχει καθιερωθεί και από την Ελληνική Εταιρεία Συμβουλευτικής και Προσανατολισμού (ΕΛ.Ε.ΣΥ.Π.), η οποία επί σειρά ετών εκδίδει το εξαίρετο επιστημονικό περιοδικό με την ομότιτλη ονομασία Επιθεώρηση Συμβουλευτικής και Προσανατολισμού.

Όπως ήδη αναφέρθηκε, στη χώρα μας περισσότερο χρησιμοποιείται ο όρος «επαγγελματικός προσανατολισμός», με ιδιαίτερη έμφαση στη συμβουλευτική διάσταση του θεσμού και λιγότερο στην αυστηρή καθοδήγηση. Εναλλακτικά προς τη «συμβουλευτική και επαγγελματικό προσανατολισμός, χρησιμοποιούνται οι όροι «συμβουλευτική σταδιοδρομίας», «συμβουλευτική εργασίας», καθώς και «συμβουλευτική ανάπτυξης σταδιοδρομίας», αν και σε θεωρητικό τουλάχιστον επίπεδο, δε θεωρούνται απόλυτα ταυτόσημοι μεταξύ τους.

Ο επαγγελματικός προσανατολισμός διεθνώς αναπτύσσεται αλματωδώς σε μεγάλη κλίμακα και προσελκύει τεράστιο επιστημονικό αλλά και πρακτικό ενδιαφέρον, λόγω των σημαντικότατων εφαρμογών του.  Αυτό αφορά ιδιαίτερα τη σύγχρονη εποχή, όπου η εργασιακή πραγματικότητα γίνεται ολοένα και πιο πολυσύνθετη και εξελίσσεται συνεχώς ως αποτέλεσμα των ταχύτατων τεχνολογικών αλλαγών αλλά και της παγκοσμιοποίησης της οικονομίας. Σύμφωνα με τις σχετικές κλασικές θεωρίες που έχουν αναπτυχθεί διεθνώς[13], ο επαγγελματικός προσανατολισμός στηρίζεται βασικά σε διαδικασία τριών βημάτων[14] και συγκεκριμένα:

1. στην ανάπτυξη ατομικής αυτογνωσίας.

2. στη διερεύνηση και πληροφόρηση για τις εκπαιδευτικές και επαγγελματικές επιλογές.

3. στnν ορθολογική επιλογή των κατάλληλων επαγγελμάτων.

Ο Ε.Π. βοηθά τα άτομα να μάθουν περισσότερα για τον εαυτό τους, καθώς και για τις πλέον κατάλληλες επαγγελματικές επιλογές που τους ταιριάζουν, να πάρουν τις καλύτερες δυνατόν αποφάσεις για το εργασιακό τους μέλλον που οριοθετεί και καθορίζει τη ζωή τους όλη[15]. Η κατάλληλη και αξιόπιστη πληροφόρηση μέσα από την ορθολογική λειτουργία του θεσμού, μπορεί να οδηγήσει σημαντικό αριθμό νέων ατόμων σε επιλογές επαγγελμάτων που ταιριάζουν με την προσωπικότητά τους και ταυτόχρονα έχουν θετικές εργασιακές προοπτικές. Και το αντίθετο, να αποτρέψει μέσα από τη διαδικασία του διαλόγου και της αυτογνωσίας, πολλούς νέους, ιδιαίτερα όσους έχουν χαμηλές μαθησιακές επιδόσεις, αμφίσημη ή αδύναμη θέληση, να επιλέξουν κορεσμένα επαγγέλματα, πολλά από τα οποία είναι υψηλών εκπαιδευτικών και επαγγελματικών προδιαγραφών.

Επίσης, ο Ε.Π. μπορεί να συμβάλει καθοριστικά σε νέες ορθολογικές επαγγελματικές επιλογές ώριμων εργαζομένων που εγκαταλείπουν μια παλαιότερη ειδίκευση λόγω απώλειας εργασίας. Να βοηθήσει με κατάλληλο οικογενειακό προγραμματισμό, στην αναστροφή της υπογεννητικότητας του γηγενούς πληθυσμού, καθώς και στην ομαλή ενσωμάτωση των αλλογενών μεταναστών στο εθνικό, οικονομικό, κοινωνικό και πολιτισμικό γίγνεσθαι. Να έχει θετική συμβολή στην αντιμετώπιση ιδιαιτεροτήτων της απασχόλησης, όπως η ταχύτατη συρρίκνωση του αγροτικού πληθυσμού, οι περιφερειακές ανισορροπίες, η διεύρυνση της μερικής απασχόλησης, της πολυαπασχόλησης και της εργασίας από απόσταση. Και παράλληλα, να χρησιμεύσει ως αξιόπιστη πηγή πληροφόρησης αλλά και μέσο για την ορθολογική χάραξη εκπαιδευτικής και αναπτυξιακής πολιτικής. Στα πλαίσια των σύγχρονων δεδομένων, ο Ε.Π., μπορεί να συμβάλει αποφασιστικά στην αντιμετώπιση των ισχυρών ανισορροπιών ανάμεσα στη ζήτηση και προσφορά εργασίας, έτσι ώστε να μειωθεί η υψηλή διαρθρωτική ανεργία και η ετεροαπασχόληση που πλήττουν ιδιαίτερα τους νέους, με παράλληλη βελτίωση της συνολικής παραγωγικότητας της οικονομίας και την περαιτέρω αύξηση του εθνικού εισοδήματος και της γενικότερης ευημερίας και κοινωνικής ισορροπίας μιας χώρας.


[1] Οι όροι καριέρα και σταδιοδρομία θεωρούνται ταυτόσημες. Η λέξη σταδιοδρομία παράγεται από το ρήμα σταδιοδρομώ που σημαίνει  « αγωνίζομαι (τρέχω) για την προαγωγή μου σε επαγγελματικό, επιστημονικό ή άλλο τομέα» (βλ. Βλ. Λεξικό Τεγόπουλου-Φυτράκη, σελ. 711), «ακολουθώ ένα επάγγελμα ή ασχολούμαι συστηματικά με μια δραστηριότητα, καταβάλλοντας  προσπάθεια ώστε να εδραιωθώ…σ’ αυτό το χώρο» (Λεξικό Μπαμπινιώτη 1η έκδοση, σελ. 1663).

[2] Νόμος 3191/2003 Ε.Σ.Σ.Ε.Ε.Κ.Α. (Εθνικό Σύστημα Σύνδεσης της Εκπαιδευσης και Κατάρτισης με την Απασχόληση).

[3] Κασσωτάκης, Μ.(2002), σελ.52

[4] Σύμφωνα με έρευνά μας τον Δεκέμβριο του 2007 στο διαδίκτυο στη μηχανή αναζήτησης Google για τον όρο “career counseling”, βρέθηκαν 65.800 λήμματα, ενώ στον όρο “career guidance”, βρέθηκαν 22.600.000. Για τον όρο “occupational orientation” βρέθηκαν 1.190.000 λήμματα, ενώ για τον όρο “career orientation” βρέθηκαν 13.900.000 λήμματα (12/2007). Βλ. Κατσανέβας, Θ., Καβρουλάκη, Τ. (2008). Πιο πρόσφατα, τον Φεβρουάριο του 2009, με τον όρο «career counseling» βρέθηκαν 13.800.000 λήμματα, με τον όρο «career guidance» 16.700.000 λήμματα, με τον όρο «career orientation» 10.800.000 λήμματα, με τον όρο «occupational orientation» 3.390.000 λήμματα. Επίσης με τον όρο «career guidance development» 12.200.000 λήμματα, με τον όρο «career counceling development» 25.400.000 λήμματα, με τον όρο «career development» 64.700.000 λήμματα.

[5] Βλ. Κασσωτάκης, Μ., (2004), σσ. 50-51.

[6] Βλ. Κατσανέβας, (2002 και 2007). σελ.22

[7] Ως ανωτέρω.

[8] Η «Μελέτη για την πιστοποίηση της επάρκειας των προσόντων των λειτουργών συμβουλευτικής και επαγγελματικού προσανατολισμού και τον καθορισμό λειτουργίας των σχετικών φορέων», εκπονήθηκε υπό την αιγίδα του Εθνικού Κέντρου Επαγγελματικού Προσανατολισμού το 2002, υπό την προεδρία του καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών Μιχάλη Κασσωτάκη και τη συμμετοχή επιστημόνων και στελεχών του κλάδου και συγκεκριμένα: Αντωνοπούλου Μαρία, Δικηγόρος, Μέλος του Δ.Σ. του Ε.Κ.Ε.Π., Δημητρόπουλος Ευστάθιος, Καθηγητής Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε. (πρώην Σ.Ε.Λ.Ε.Τ.Ε.), Κάντας Αριστοτέλης, Αν. Καθηγητής Πανεπιστημίου Πατρών, Κρίβας Σπύρος, Αν. Καθηγητής Πανεπιστημίου Πατρών, Μπερσίμης Παντελής, Υπεύθυνος Σ.Ε.Π. Μέλος Δ.Σ. του Ε.Κ.Ε.Π. (1999-2002), Μπούκα Αλεξάνδρα, τ. Διευθύντρια Ε.Π. του Ο.Α.Ε.Δ, Μέλος Δ.Σ. του Ε.Κ.Ε.Π., Παπάς Γεώργιος, Σύμβουλος Παιδαγωγικού Ινστιτούτου, Μέλος Δ. Σ. του Ε.Κ.Ε.Π., Σιδηροπούλου- Δημακάκου Δέσποινα, Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Αθηνών, Νίκος Φακιολάς, Γεν. Διευθ. ΕΚΕΠ, Μαρία Κουγκουδζιάν, Στέλεχος του Υπουργείου Εργασίας και Κοινωνικών Ασφαλίσεων.

[9] Βλ. Amundson, N.E., Harris-Bowlsbey, J., Niles, S.G. (2005).

[10] Ο όρος οδηγητική σταδιοδρομίας χρησιμοποιήθηκε αρχικά στην Ελλάδα κυρίως στη ΣΕΛΕΤΕ (σημερινή ΑΣΠΑΙΤΕ), για να αποδώσει τον ευρέως χρησιμοποιούμενο και σήμερα αγγλοσαξωνικό όρο career guidance.

[11] Ανώτατη Σχολή Παιδαγωγικής και Τεχνολογικής Εκπαίδευσης.

[12]  Όπως αναφέρεται από το Greek Focus Group Blog που επιμελείται η Φανή Αδάμ-Χριστοπούλου, ο Σχολικός Επαγγελματικός Προσανατολισμός με τη σημερινή του μορφή, εφαρμόστηκε αρχικά σε πιλοτικό στάδιο το 1976 και καθιερώθηκε στην Γ’ Γυμνασίου το 1981-82 και αργότερα επεκτάθηκε στην Α’ και Β’ Λυκείου για ένα τετράμηνο σε κάθε τάξη. Το άρθρο 37 του Νόμου 1566/1985 αναφέρει τα εξής: 1) Ο Σχολικός Επαγγελματικός Προσανατολισμός (Σ.Ε.Π.) στοχεύει ιδίως στην ανάπτυξη της προσωπικότητας των μαθητών, στην πληροφόρησή τους για τις επαγγελματικές διεξόδους, στην ενημέρωσή τους για τα μεταβατικά στάδια προς την επαγγελματική αποκατάσταση και στην αρμονική ένταξή τους στο κοινωνικό σύνολο. 2) Ο Σ.Ε.Π. εφαρμόζεται σε σχολικές μονάδες της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης: α) με συζητήσεις και ομαδικές ασκήσεις, με πληροφόρηση μέσα στην τάξη, με εφαρμογή μεθόδων σύγχρονης τεχνολογίας, με επαφές με επαγγελματίες και με επισκέψεις σε χώρους εργασίας και εκπαίδευσης, όπως προβλέπεται από τα αναλυτικά προγράμματα β) με την ενημέρωση των εκπαιδευτικών λειτουργών γ) με εκδόσεις σχετικών εντύπων για μαθητές, καθηγητές και γονείς. Το άρθρο 38 του ίδιου νόμου  αναφέρει ότι  “Σε κάθε σχολείο τηρείται αρχείο εκπαιδευτικής και επαγγελματικής πληροφόρησης, με ευθύνη των καθηγητών που έχουν αναλάβει την εφαρμογή του Σ.Ε.Π.”. Ο Σ.Ε.Π. εφαρμόζεται στην Γ’ Γυμνασίου, ανά μία ώρα την εβδομάδα  και στην Α’ τάξη του Γενικού Λυκείου το δεύτερο τετράμηνο. Για την εξυπηρέτηση του θεσμού το 1997 ιδρύθηκαν τα Κέντρα Συμβουλευτικής-Προσανατολισμού (ΚΕΣΥΠ) και τα Γραφεία Συμβουλευτικής και Επαγγελματικού Προσανατολισμού (ΓΡΑΣΕΠ). Σύμφωνα με το Ν. 2525/97 αρ. 10, έχουν ιδρυθεί εξήντα οκτώ (68) Κέντρα Συμβουλευτικής – Προσανατολισμού (ΚΕ.ΣΥ.Π) στις έδρες των νομών, ένα κέντρο στο Παιδαγωγικό Ινστιτούτο, ένα κέντρο στη Δ/νση Σπουδών Δ/θμιας Εκπαίδευσης του ΥΠΕΠΘ και διακόσια (200) Γραφεία ΣΕΠ σε αντίστοιχες σχολικές μονάδες της χώρας. Να προσθέσουμε, ότι έχουν δημιουργηθεί αργότερα άλλα 11 ΚΕ.ΣΥ.Π και 270 Γραφεία Σ.Ε.Π. Το Σεπτέμβριο του 1997 ψηφίστηκε ο Ν. 2525/97, όπου στο άρθρο 10, αναφέρεται, μεταξύ άλλων, ότι ο Σχολικός Επαγγελματικός Προσανατολισμός (ΣΕΠ) στοχεύει στην παροχή βοήθειας προς τους μαθητές κατά τα διάφορα στάδια της ανάπτυξής τους, ώστε να συνειδητοποιήσουν τις κλίσεις τους, να αναπτύξουν τις δεξιότητές τους και να διεκδικήσουν τη συμμετοχή τους στο κοινωνικό γίγνεσθαι. 2.Το κατά τις διατάξεις του άρθρου 16 του Ν. 2224/1994 Εθνικό Κέντρο Επαγγελματικού Προσανατολισμού (Ε.Κ.Ε.Π.) με έδρα την Αθήνα, τελεί υπό την εποπτεία των Υπουργών Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων και Εργασίας και Κοινωνικών Ασφαλίσεων. Στο μεταξύ χρονικό διάστημα μέχρι σήμερα, ο επαγγελματικός προσανατολισμός καταργήθηκε ως μάθημα στα σχολεία και το ίδιο έγινε για τα ΓΡΑΣΕΠ, ενώ μειώθηκαν και υπολειτουργούν τα ΚΕΣΥΠ. Αντί δηλ. να αναπτυχθεί ο θεσμός όπως συμβαίνει σε όλες τις αναπτυγμένες χώρες, στην Ελλάδα υπήρξε μια ραγδαία απαξίωσή του, παρ’ όλη την τεράστια σημασία του για την προσαρμογή των ατόμων στις κατάλληλες θέσεις εργασίας, για την καταπολέμηση της ανεργίας, τη βελτίωση παραγωγικότητας εργασίας και τη γενικότερη ανάπτυξη εθνικής οικονομίας.

[13] Βλ. Osipow, S., Fitzgerald, L. (2001). Επίσης, Isaacson, L., Brown, D. (2006). Δημητρόπουλος, Ε.(1999). σελ. 75-163.

[14] Εδώ δεν κρίνεται σκόπιμο να επεκταθούμε στην ευρύτερη ανάλυση για τις εξελικτικές θεωρίες επαγγελματικής ανάπτυξης που έχουν αναπτυχθεί με κοινές συνιστώσες αλλά και διαφορετικές προσεγγίσεις, όπου γενικότερα υποστηρίζονται ότι υφίστανται διάφορα στάδια διαδικασίας επαγγελματικών επιλογών, καθώς και ότι οι επαγγελματικές επιλογές αποτελούν μια συνεχή διαδικασία. Βλ. σχετικά Ginzberg, E. et Al (1951), Super,D. (1983), Tiedeman et O’ Hara, (1963), Gottfredson, L. (1981), κλπ. Για εξαιρετικές παρουσιάσεις των θεωριών αυτών στην ελληνική, εκτός των άλλων, βλ. Παρασκευόπουλος, Ι.Ν. (1996). Επίσης, Δημητρόπουλος, Ε. (1999). Επίσης, του ιδίου «Η επαγγελματική ανάπτυξη του ανθρώπου και οι σχετικές θεωρίες», στο συλλογικό τόμο, Κασσωτάκης, Μ. (2002 και 2004). Σελ. 101-172. Επίσης, Κάντας, Α., Χαντζή, Α. (1991). Επίσης, Isaacson, L.E., Brown, D. (1993).

[15] «Κάλλιον το προλαμβάνειν από το θεραπεύειν», «Προνοείν χρη τον άνδρα τον σοφόν», Επίχαρμος.

Σημείωση : Το ως άνω κείμενο προέρχεται από το βιβλίο του Θεόδωρου Κατσανέβα : Ο Χρυσός κανόνας για επιλογές σταδιοδρομίας-Σύγχρονος επαγγελματικός προσανατολισμός.Εκδόσεις Πατάκη.